از زندگی و سیاست

بوق و نور بالا زدنِ راننده xadها برای خبر دادن از حضور پلیس یا قرعه xadکشیxad های خانگی که نام آن را در تقابل با نظام بانکی بی رحم، شبکۀ بانکی خودمانی گذاشتهxad ام؛ سامانۀ کارآمدی که بدون دریافت کارمزد یا بهرۀ بانکی گره از کار فروبستۀ مشتریان میxad گشاید و بر خیل زخمهای معیشتی شان مَرهمی کوچک می نهد، از دیدِ من نمونه xadهای کنشگری کارگشا و خودجوش انسان ایرانی است که با کمxadترین هزینه به انجام میxad رسد. از آن میان، نمونۀ نخست را اگرچه میxad توان گونه xadای قانون گریزی یا نافرمانی مدنی تعبیر کرد با این همه سازو کاری هوشمندانه دارد و از عمر آن در جادهxad های کشور دههxad ها می xadگذرد.

دومی ولی ایدۀ درخشانی است که بر نظر تحلیگران و روانxadشناسان اجتماعی در جامعهxad پذیری و خوی و خیم مَدنی ایرانیان پرتویی تازه میxad افکند و از ظرفیتxad های سرشار تمدنی و فرهنگی آنان در جهت سازگاری با تحولات شهاب xadآسای جهان جدید و نیز توانش کمxad نظیرشان در بهxad روز رسانی قابلیتxad ها و مهارتxad های معطوف به سبکxad های زندگی نوپدید با هدفِ گریختن از تنگناهای ساختاری نظام اجتماعی پَرده برمی xadگیرد. به کشف و حفر قنات می xadمانَد که نَماد نبوغ نیاکانمان در نبرد با اهریمن خشکسالی و بهره xadمندی از قطره قطرۀ آبِ نهفته در ژرفاژرف خاک تَفتیده است.

وارسی جامعه xadشناختی هر دوی این نمونه xadها نشان می xadدهد که چنانچه زمینۀ بروز و ظهور فعالیتxad های مردم xadنهاد یا امکان کنشگری آزاد و بی xadواهمه در سپهر عمومی فراهم شود، ایرانیان توانش تمدنی بسیاری در چَنتۀ فرهنگی خود دارند. به سخن دیگر آنان برای گرد آمدن در زیر چتر فعالیتxad های گروهی سازنده و تشکیل یا پیوستن به جریانxadهای اجتماعی سودمند مهارتی ویژه دارند، گویی این خصیصه در ژن آنxadها کار گذاشته شده است. گذشته از این، چنانxad که محمد فاضلی، جامعه xadشناس، پژوهشگر و روشنفکر عرصۀ عمومی، در نوشتاری آورده است آدمیان به اقتضای طبع مدنی خویش خواستار نقشxad آفرینی مؤثر در پهنۀ اجتماع xadاند و حالِ آنxadxadها از این رهگذر خوب میxad شود: «انسان موجودی اجتماعی است و حس اخلاقی بودن ما تا اندازهای از مشارکت داشتن در رقم زدن زندگی بهتر برای دیگران ناشی میشود. حس بهتری پیدا میکنیم وقتی با دیگران مشارکت میکنیم تا خیری بیافرینیم. وجدان اخلاقی ما اغلب وقتی آسودگی را احساس میکند که اطمینان داریم به اندازه کافی نسبت به دیگران احساس مسئولیت و اقدام مناسب انجام دادهایم».

در این بین، عالیxad ترین نوع کنش در سپهر عمومی، مشارکت مؤثر آحاد افراد جامعه در رقم زدن سرنوشت خویش است: «شاید بزرگترین و مهمترین مشارکت افراد در پیدایش خیر و خوبی برای زندگی یکدیگر، مشارکت در زندگی سیاسی است. انسانها از طریق حساسیت به زندگی سیاسی و شیوه ساماندهی حیات جمعی یکدیگر، شیوه تصمیمگیری درباره مسائل جمعی و حساسیت نسبت به شیوه اعمال قدرت بر خود و دیگران است که به طرز مؤثری بر خیر و شر زندگی یکدیگر اثر میگذارند».

اکنون پرسش کانونی این است که وقتی مردمانی به سبب برخورداری از توشۀ گرانبار تمدنی و فرهنگ مداراجوی برآمده از میراث عرفانی تا این اندازه آمادۀ مشارکت در زندگی سیاسیxadxadاند، از چه رو برای رفع موانع یا دستِ کم کاستن از هزینه xadهای مشارکت، قدمی شایسته برداشته نمیxadشود؟